Your browser version is outdated. We recommend that you update your browser to the latest version.

Η συμφωνία Αθήνας-ΠΓΔΜ: το ιστορικό πλαίσιο και το περιεχόμενο της συμφωνίας

Posted 26 6 18

 Του Αλέξανδρου Μπουρδάνου

 

 

 

Το κράτος της πρώην Γιουγκοσλαβικής Δημοκρατίας της Μακεδονίας ιδρύθηκε το 1991 της περίοδο της διάλυσης της Γιουγκοσλαβίας. Η περιοχή καταλήφθηκε κατά τους Βαλκανικούς Πολέμους από τη Σερβία και, μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, αποτέλεσε τμήμα του Βασιλείου των Σέρβων, Κροατών και Σλοβένων (της μετέπειτα Γιουγκοσλαβίας). Μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο έγινε ένα από τα ομόσπονδα κράτη της Σοσιαλιστικής Ομοσπονδιακής Δημοκρατίας της Γιουγκοσλαβίας. Toπρόβλημα της ονομασίας του γειτονικού κράτους προέκυψε όταν αυτό κήρυξε την ανεξαρτησία του με το συνταγματικό όνομα Δημοκρατία της Μακεδονίας, την ίδια δηλαδή ονομασία όπως και όταν ήταν ομόσπονδο κράτος τη Γιουγκοσλαβίας, αλλά με τη διαφορά ότι τούτο συνιστούσε πλέον διεθνές όνομα κράτους.

Η Ελλάδα αμέσως αποφάσισε να υιοθετήσει σκληρή στάση έναντι των γειτόνων: πιο συγκεκριμένα αποφάσισε ότι το νεοσυσταθέν κράτος δεν είχε δικαίωμα να χρησιμοποιήσει στην επίσημη ονομασία του τον όρο Μακεδονία. Οι διαπραγματεύσεις για το όνομα μεταξύ των δύο κρατών και με τη μεσολάβηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ακόμα τότε ΕΚ) που ξεκίνησαν στις αρχές του 1992, δεν απέδωσαν καρπούς. Το πρώτο όνομα που είχε προταθεί τότε από τον Υπουργό Εξωτερικών της Πορτογαλίας Ζοάο Πινέιρο και αργότερα από τους διαμεσολαβητές του Ο.Η.Ε. ήταν Νόβα Ματσεντόνια ή αλλιώς Νέα Μακεδονία. Όμως κανένα από τα δύο κράτη δεν αποδέχτηκε αυτό το όνομα. Το 1994, η Ελλάδα με τη νέα κυβέρνηση Παπανδρέου, σκλήρυνε περαιτέρω τη στάση της και επέβαλε εμπορικό εμπάργκο στη γείτονα χώρα, με εξαίρεση τα φαρμακευτικά προϊόντα. 

 

Μετά το 1994 και τις παρεμβάσεις της ΕΕ και του ΟΗΕ, τα δύο κράτη ξεκίνησαν και πάλι τις επαφές, που κατέληξαν στην Ενδιάμεση Συμφωνία του 1995. Η συμφωνία μεταξύ άλλων προέβλεπε την αναγνώριση του γειτονικού κράτους από την Ελλάδα με το όνομα πΓΔΜ, την αλλαγή της σημαίας του γειτονικού κράτους με την αφαίρεση του ήλιου της Βεργίνας και γενικότερα την απαλοιφή συμβόλων που παρέπεμπαν σε ελληνικά μνημεία από κρατικά έγγραφα της γειτονικής χώρας, αλλά και από χαρτονομίσματά της. Επίσης, προέβλεπε την υποχρέωση της Ελλάδας να άρει το εμπάργκο που είχε επιβληθεί ένα χρόνο νωρίτερα και της έδινε τη δυνατότητα να εμποδίσει την ένταξη της πΓΔΜ σε διεθνείς οργανισμούς με όνομα διαφορετικό από το προσωρινά αναγνωρισμένο. 

 

Η περίοδος από το 1995 μέχρι και το 2017

 

Παρότι με την Ενδιάμεση Συμφωνία διαμορφώθηκε ένα προσωρινό modusvivendiμεταξύ των δύο χωρών, οι διαπραγματεύσεις που συνεχίστηκαν μεταξύ των δύο κρατών στην μετέπειτα περίοδο δεν κατέληξαν σε αποτελέσματα. 

 

Το 2005 προτάθηκε νέο όνομα, το Republika Makedonija-Skopje, από τον ειδικό αντιπρόσωπο του Ο.Η.Ε. Μάθιου Νίμιτς, το οποίο όμως απορρίφθηκε και πάλι και από τις δύο πλευρές. Το 2008 οι σχέσεις των δύο χωρών επιδεινώθηκαν για άλλη μια φορά, μετά την πίεση που άσκησε η Ελλάδα στο πλαίσιο της συνόδου κορυφής του ΝΑΤΟ για να μην ξεκινήσουν οι διαπραγματεύσεις για ένταξη της πΓΔΜ στο ΝΑΤΟ. Από τότε δεν ξαναέγιναν επίσημα προσπάθειες για την επίλυση του προβλήματος.

 

Η απειλή του vetoστην ένταξη της πΓΔΜ στο ΝΑΤΟ στην προαναφερθείσα σύνοδο κορυφής του ΝΑΤΟ, υπήρξε αιτία να καταδικαστεί η χώρα μας από το Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης, καθώς η πΓΔΜ προσέφυγε στο τελευταίο θεωρώντας ότι η Ελλάδα με τον τρόπο αυτό παραβίασε την Ενδιάμεση Συμφωνία που προέβλεπε ότι δεν θα εμπόδιζε την ένταξη της πΓΔΜ σε διεθνείς οργανισμούς με το προσωρινά αναγνωρισμένο όνομά της.

 

 

Η πΓΔΜ τα τελευταία χρόνια αντιμετώπιζε σοβαρά εσωτερικά προβλήματα, τόσο με την αντιπαράθεση μεταξύ συντηρητικών και προοδευτικών δυνάμεων της χώρας, αλλά και τις εσωτερικές διενέξεις των κυβερνήσεων με την αλβανική μειονότητα. Τα προβλήματα αυτά οδήγησαν σε μεγάλες αντικυβερνητικές συγκεντρώσεις διαμαρτυρίας που ξεκίνησαν από το 2015 και κορυφώθηκαν το 2016. Αρκετοί χαρακτήρισαν τις διαδηλώσεις αυτές ως ‘πολύχρωμη επανάσταση’, καθώς είχαν συνασπιστεί από όλα τα κόμματα της αντιπολίτευσης, ακτιβιστές και ΜΚΟ, ενώ από την άλλη πλευρά ήταν το κυβερνητικό κόμμα VMROκαι διάφορες παρακρατικές οργανώσεις. Οι διαμαρτυρίες αυτές κορυφώθηκαν όταν ο πρόεδρος της χώρας Gjorgje Ivanov σταμάτησε τις έρευνες εναντίον του πρώην πρωθυπουργού Nikola Gruevski, γεγονός που εξόργισε τους πολίτες, οι οποίοι ήθελαν να αποδοθεί δικαιοσύνη και να σταματήσει η διαφθορά. Με τις γιγαντιαίες διαμαρτυρίες οι έρευνες συνεχίστηκαν ενώ λύση στην αστάθεια προέκυψε με την ανάληψη της εξουσίας από το Zoran Zaev, o οποίος ανέλαβε στις 31 Μαΐου 2017 δηλώνοντας ότι θα φέρει την πΓΔΜ πιο κοντά στην Ευρώπη.

 

Λίγες ημέρες αργότερα, ήρθαν στο φως στοιχεία από την κρατική μυστική υπηρεσία της πΓΔΜ για κρυφή δράσης και αντινατοική προπαγάνδα από τη Ρωσία που. μέσω της πρεσβείας της στα Σκόπια, επεδίωκε τη δημιουργία μιας παν Σλαβικής ταυτότητας με συνδετικό κρίκο την ορθοδοξία. Σκοπός της Ρωσίας ήταν να περιορίσει την επιρροή της Δύσης στη χώρα ώστε να μην ενταχθεί στο ΝΑΤΟ. Οι προσπάθειες της Ρωσίας ξεκίνησαν το 2008 και από τότε δημιουργήθηκαν μερί τις 30 φιλικές οργανώσεις μεταξύ Ρωσίας-πΓΔΜ, χρηματοδοτήθηκε η ανέγερση εκκλησιών σε Ρωσικό αρχιτεκτονικό στυλ σε όλη τη χώρα , δημιουργήθηκε Ρωσικό πολιτιστικό κέντρο στα Σκόπια κ.α. 

 

Η πολιτική μεταβολή στην πΓΔΜ επέτρεψε την έναρξη, από τα τέλη του 2017, νέου κύκλου επίσημων διαπραγματεύσεων μεταξύ των δύο χωρών. Αυτή τη φορά ωστόσο οι διαπραγματεύσεις κατέληξαν σε συμφωνία, η οποία ανακοινώθηκε στις 12 Ιουνίου του 2018.

 

Οι εξελίξεις από το 2017 και η Συμφωνία

 

Η συμφωνία προβλέπει ότι το γειτονικό κράτος δε θα ονομάζεται πλέον Δημοκρατία της Μακεδονίας (όπως έχει αναγνωριστεί από 140 κράτη), αλλά Δημοκρατία της Βόρειας Μακεδονίας. Το πιο σημαντικό για την ελληνική πλευρά και το οποίο αποτελούσε αδιαπραγμάτευτη απαίτησή της, είναι ότι η ονομασία αυτή ισχύει ergaomnes, δηλαδή έναντι όλων και αντί της παλιάς ονομασίας «Δημοκρατία της Μακεδονίας» τόσο στο εσωτερικό της χώρας (επίσημα έγγραφα κλπ.), όσο και στο εξωτερικό, σε συμφωνίες που έχει υπογράψει ή θα υπογράψει στο μέλλον.  Μάλιστα, η συμφωνία προβλέπει ότι η πΓΔΜ είναι υποχρεωμένη να ενημερώσει διεθνείς οργανισμούς και τα κράτη-μέλη των Ηνωμένων Εθνών για την αλλαγή της επίσημης ονομασίας της. Η χρήση ergaomnesτου νέου ονόματος σε συνδυασμό με το άρθρο 7 της συμφωνίας (που αναφέρει ότι τα δύο μέρη έχουν διαφορετική ιστορική και πολιτιστική αντίληψη του όρου Μακεδονία, και γίνεται σαφής ο διαχωρισμός της κληρονομιάς της Αρχαίας Ελληνικής Μακεδονίας με την ιστορία της βόρειας μακεδονίας)  θεωρείται ότι θέτει τέλος στο φερόμενο ως αλυτρωτισμό της πΓΔΜ, καθώς μέσω του γεωγραφικού προσδιορισμού και των διατάξεων γίνεται σαφής ο διαχωρισμός μεταξύ της αρχαίας ελληνικής Μακεδονίας και του κράτους των βόρειων γειτόνων μας. Άλλωστε η συμφωνία προβλέπει ότι δεν έχουν και δεν μπορούν να διεκδικήσουν ούτε στο μέλλον καμία σχέση με τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό που υπήρχε στο χώρο της Μακεδονίας.

 

Επιπροσθέτως, η συμφωνία αυτή αναγνωρίζει ότι η γλώσσα του κράτους είναι η μακεδονική, η οποία ωστόσο διευκρινίζεται ότι ανήκει στην ομάδα των Νότιων Σλαβικών γλωσσών. Στο θέμα της ιθαγένειας που θα αναφέρεται στα επίσημα έγγραφα των πολιτών της γειτονικής χώρας, αυτή πλέον θα είναι η υπηκοότητα της Βόρειας Μακεδονίας, και όχι η μακεδονική. Τέλος θα υπάρξουν και αλλαγές στο Σύνταγμα της γειτονικής μας χώρας, καθώς η συμφωνία προβλέπει να τροποποιηθούν, και σε μερικές περιπτώσεις να απαλειφθούν, τα άρθρα που θεωρούνται από την ελληνική πλευρά ως δυνάμει αλυτρωτικά, όπως μέρη του προοιμίου και των Άρθρων 3 και 49. Αυτά αναφέρονται στην Μακεδονική μειονότητα εκτός των ορίων της χώρας και στη θέσπιση μέτρων για την προστασία της, ενώ επίσης άμεσα και έμμεσα παραπέμπουν στην ιστορία της αρχαίας ελληνικής Μακεδονίας ενώ τέλος η ελληνική πλευρά θεωρεί ότι αναφέρονται προβληματικά στα υπάρχοντα σύνορα των δύο χωρών. Τέλος ρητά στα Άρθρα 3 και 4 της Συμφωνίας, υπάρχει πρόνοια για το σεβασμό της εδαφικής ακεραιότητας και πολιτικής ανεξαρτησίας των δύο μερών, που δεσμεύονται να μην επιχειρήσουν πρακτικές εχθρικές εναντίον του άλλου μέρους.

 

Όλα αυτά όμως προκειμένου να ισχύσουν προϋποθέτουν σειρά ενεργειών. Η συμφωνία υπογράφηκε στις 17 Ιουνίου από τους Υπουργούς Εξωτερικών των δύο κρατών, αργότερα θα πρέπει να κυρωθεί από τη Βουλή των γειτόνων και ίσως και με δημοψήφισμα, μετά θα ακολουθήσει η συνταγματική αναθεώρηση enbloc, με μία τροποποίηση δηλαδή, και, εφόσον ακολουθηθεί το χρονοδιάγραμμα αυτό, η ελληνική Βουλή θα επικυρώσει με τη σειρά της τη συμφωνία. Σημαντικό είναι να αναφερθεί ότι η υπογραφή της Συνθήκης από τους Υπουργούς Εξωτερικών δε σημαίνει και θέση της σε ισχύ, καθώς τούτο απαιτεί κύρωση της Συμφωνίας από τα κοινοβούλια των δύο χωρών.

 

Εφόσον η Συμφωνία επικυρωθεί από τους γείτονες, η Ελλάδα, και πριν τη συνταγματική αναθεώρηση, θα γνωστοποιήσει στο Γενικό Γραμματέα του ΝΑΤΟ ότι υποστηρίζει την πρόσκληση ένταξης στη γειτονική χώρα, η οποία θα πραγματοποιηθεί στις 12 Ιουλίου, ενώ θα ενημερώσει και τον Πρόεδρο του Συμβουλίου της ΕΕ, ότι υποστηρίζει την έναρξη ενταξιακών διαπραγματεύσεων με την χώρα. 

 

Σε επόμενο στάδιο, και μετά την κύρωση της συμφωνίας από τα εθνικά κοινοβούλια, θα υπάρξουν μια σειρά από μέτρα προκειμένου να ενισχυθεί η συνεργασία των δύο κρατών-μερών, σε όλους τους τομείς, όπως η γεωργία, η άμυνα και η ασφάλεια, η οικονομία, η εκπαίδευση, η υγεία, οι μεταφορές κ.α. Πιο συγκεκριμένα, και τα δύο κράτη θα αναβαθμίσουν τα γραφεία συνδέσμου που διατηρούν στις πρωτεύουσες, θα θεσπίσουν το Ανώτατο Συμβούλιο Συνεργασίας (ΑΣΣ) των κυβερνήσεων τους, με επικεφαλής τους πρωθυπουργούς των δύο κρατών. Το Συμβούλιο αυτό θα συνέρχεται ετησίως και θα είναι υπεύθυνο για την τήρηση εφαρμογής της Συμφωνίας, ενώ παράλληλα θα προωθεί δράσεις για τη βελτίωση και την αναβάθμιση της διμερούς συνεργασίας. Επίσης, θα θεσπιστεί Κοινή Υπουργική Επιτροπή, η οποία θα είναι υπεύθυνη για την ενδυνάμωση της συνεργασίας των δύο κρατών σε διάφορους τομείς της οικονομίας, ενώ υπάρχει και η πρόβλεψη για οργάνωση μεικτών επιχειρηματικών fora. 

 

Η Συμφωνία υπογράφηκε στις 17 Ιουνίου, στις Πρέσπες στο χωριό Ψαράδες.  Μ. Πριν την υπογραφή από τους τους υπουργούς εξωτερικών των δύο χωρών, Ελλάδας-πΓΔΜ, Νίκο Κοτζιά και Νικολά Ντιμιτρόφ αντίστοιχα, υπήρξαν ομιλίες μεταξύ άλλων από τον Αλέξη Τσίπρα, Ζόραν Ζάεφ και Μάθιου Νίμιτς. Όλες οι ομιλίες ήταν σε ένα φιλικό πνεύμα, και τόνιζαν ότι η υπογραφή σηματοδοτεί τη νέα εποχή ανάμεσα στα δύο κράτη και τα Βαλκάνια γενικότερα. Μετά την υπογραφή της συμφωνίας μετέβησαν στην άλλη όχθη της λίμνης στο Οτέσεβο της πΓΔΜ, προκειμένου να γευματίσουν.

 

Πρόκειται  για μια ιστορική και σημαντική συμφωνία, η οποία αν ολοκληρωθεί θα έχει λύσει οριστικά το ονοματολογικό της γειτονικής χώρας, αλλά και θα αποκαταστήσει τις σχέσεις των δύο κρατών. Ήδη, από την πλευρά των γειτόνων οι ενέργειες ξεκίνησαν και η Συμφωνία κυρώθηκε από το Κοινοβούλιό τους ενώ ξεκινά και η οργάνωση του δημοψηφίσματος, το οποίο θα πραγματοποιηθεί το φθινόπωρο, προκειμένου η συμφωνία να επικυρωθεί. Μένει λοιπόν να δούμε αν τελεσφορήσει η συμφωνία ή αν σκοντάψει σε κάποιο από τα δύο κράτη. Ακόμα πάντως και αν δεν επιτευχθεί είναι η πρώτη φορά που τα δύο κράτη βρίσκονται τόσο κοντά στη λύση των διαφορών τους.

 

Για περαιτέρω μελέτη:

Το κείμενο της συμφωνίας: http://s.kathimerini.gr/resources/article-files/symfwnia-aggliko-keimeno.pdf

Το κείμενο της ενδιάμεσης συμφωνίας: https://www.mfa.gr/images/docs/fyrom/interim_accord_1995.pdf

Το ζήτημα του ονόματος: https://www.mfa.gr/to-zitima-tou-onomatos-tis-pgdm/

https://www.theguardian.com/world/2017/jun/04/russia-actively-stoking-discord-in-macedonia-since-2008-intel-files-say-leak-kremlin-balkan-nato-west-influence

http://www.thetoc.gr/politiki/article/tsipras-stis-prespes-to-diko-mas-rantebou-me-tin-istoria